Τα Αδώνια και το Πάσχα
Posted by estiator at 16 April, at 21 : 09 PM Print
Ο αρχαίος θρήνος, η άνοιξη και ο κύκλος της αναγέννησης
Της Τζίνας Καλλίτση
Το Πάσχα αποτελεί την πιο σημαντική θρησκευτική γιορτή για τους χριστιανούς σε ολόκληρο τον κόσμο και ειδικά για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Κάθε άνοιξη, εκατομμύρια πιστοί βιώνουν το Μυστήριο του Πάθους, του Θανάτου και της Ανάστασης του Ιησού Χριστού, που αποτελεί τη βάση της χριστιανικής πίστης. Η λέξη «Πάσχα» είναι εβραϊκή και σημαίνει πέρασμα — το πέρασμα από το σκοτάδι στη ζωή, από το θάνατο στην αναγέννηση.
Η άνοιξη, σε όλους τους πολιτισμούς ήταν μια ιδιαίτερα σημαντική εποχή, γεμάτη συμβολισμούς. Ήταν ένα υπαρξιακό γεγονός. Η επιστροφή του φωτός, η αναγέννηση της φύσης, η νίκη της ζωής μετά το χειμερινό μαρασμό προκαλούσαν δέος. Γι’ αυτό και οι διάφοροι πολιτισμοί τελούσαν γιορτές και τελετουργίες προς τιμήν της.
Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, μία από τις πιο φορτισμένες και συγκινητικές τελετουργίες της άνοιξης ήταν τα Αδώνια. Μια γιορτή που δεν είχε επισημότητα, δεν ήταν κρατικά οργανωμένη, δε γιορταζόταν σε μεγαλοπρεπείς ναούς, δεν υπήρχε ιερατείο με αυστηρούς κανόνες για την τέλεσή της. Ήταν μια λατρεία βιωματική και συναισθηματική αλλά παρ’ όλα αυτά, βαθιά ριζωμένη στη λαϊκή θρησκευτικότητα, κυρίως των γυναικών. Μια γιορτή πένθους και χαράς, θανάτου και επιστροφής, που για πολλούς ιστορικούς της θρησκείας λειτουργεί ως ο πιο κοντινός αρχαίος πρόγονος του Πάσχα.
Στο επίκεντρό της βρισκόταν ο Άδωνις, ένας θεός νέος, όμορφος και εύθραυστος, που πεθαίνει βίαια και επιστρέφει μόνο προσωρινά. Ένας θεός που δεν υπόσχεται λύτρωση, αλλά επανάληψη. Και ακριβώς γι’ αυτό, βαθιά ανθρώπινος. Ο Άδωνις δεν ανήκει στον πυρήνα του ολυμπιακού πανθέου. Η καταγωγή του προέρχεται από τις χώρες της Ανατολής, με ρίζες στη Φοινίκη και τη Συρία. Το ίδιο του το όνομα προέρχεται από τη σημιτική λέξη Adon, που σημαίνει «Κύριος». Η λατρεία του σχετίζεται με αντίστοιχες θεότητες της Ανατολικής Μεσογείου, όπως ο Tamuz των Μεσοποτάμιων, θεότητες που πεθαίνουν και επιστρέφουν, ακολουθώντας τον κύκλο της βλάστησης.
Στον ελληνικό μύθο, ο Άδωνις είναι ο αγαπημένος της Αφροδίτης. Η ομορφιά του προκαλεί θαυμασμό αλλά και φθόνο. Ο θάνατός του έρχεται ξαφνικά, όταν ένα αγριογούρουνο, σύμβολο της άγριας, ανεξέλεγκτης φύσης, τον σκοτώνει. Ο Δίας, βλέποντας το θρήνο της Αφροδίτης, αποφασίζει ότι ο Άδωνις θα περνά ένα μέρος του χρόνου στον Κάτω Κόσμο και ένα μέρος στον επάνω. Η ζωή επιστρέφει, αλλά όχι οριστικά. Αυτή η μερική επιστροφή είναι το θεμελιώδες στοιχείο των Αδώνιων. Ο Άδωνις δεν ανασταίνεται αλλά ξαναγεννιέται. Όπως τα φυτά που ανθίζουν και μαραίνονται, όπως η φύση που γεννιέται και πεθαίνει κάθε χρόνο. Ο μύθος του υπόσχεται αναγέννηση.
Τα Αδώνια τελούνταν την άνοιξη, συνήθως κοντά στην εαρινή ισημερία ή την πρώτη πανσέληνο μετά από αυτήν. Δεν υπήρχε ενιαία ημερομηνία, γεγονός που υποδηλώνει το μη θεσμικό χαρακτήρα της γιορτής. Η λατρεία του Άδωνι δεν ελεγχόταν από την πόλη–κράτος, αλλά από την κοινωνία, και κυρίως από τις γυναίκες.
Η γιορτή είχε δύο βασικές φάσεις. Η πρώτη ήταν αφιερωμένη στον θάνατο. Οι γυναίκες συγκεντρώνονταν για να θρηνήσουν τον Άδωνι με μοιρολόγια, τραγούδια και δημόσιο πένθος. Μετά με λυμένα μαλλιά και γυμνόστηθες γυρνούσαν στους δρόμους περιφέροντας κέρινα και πήλινα ομοιώματα του θεού και έψελναν πένθιμους ύμνους με τη συνοδεία αυλού. Τα συναισθήματα εκφράζονταν χωρίς συγκράτηση. Ο Λουκιανός περιγράφει σκηνές έντονου συναισθηματισμού, σχεδόν εκστατικές. Το πρωί της επόμενης μέρας, πετούσαν ομοιώματα του θεού σε πηγές ή σε ποτάμια.
Κεντρικό στοιχείο της τελετουργίας στην Αθήνα, ήταν «οι κήποι του Άδωνι». Οι γυναίκες θρηνούσαν μπροστά σε δύο νεκροκρέβατα που ήταν τοποθετημένα στις εισόδους των σπιτιών. Πάνω στα νεκροκρέβατα έβαζαν ξύλινα ομοιώματα του Άδωνη και της Αφροδίτης. Γύρω από τα ειδώλια τοποθετούσαν τους “κήπους του Άδωνη” που ήταν μικρά δοχεία ή καλάθια με σπόρους σιταριού, κριθαριού ή μαρουλιού, φυτεμένα σε ρηχό χώμα, τα οποία αργότερα τοποθετούσαν πάνω στις στέγες των σπιτιών για να μεγαλώσουν γρήγορα με τη βοήθεια του ήλιου. Η ανάπτυξη των φυτών αποτελούσε σημάδι της ανάστασης του θεού. Ήταν μια ζωντανή αλληγορία της σύντομης ζωής του θεού και, κατ’ επέκταση, της ανθρώπινης ύπαρξης.
Οι γυναίκες περιέφεραν ομοιώματα του νεκρού Άδωνι, όπως αργότερα οι χριστιανοί θα περιφέρουν τον Επιτάφιο. Ο θρήνος δεν ήταν θεατρικός. Ήταν αληθινός. Οι γυναίκες πενθούσαν όχι μόνο τον θεό, αλλά και τη χαμένη νεότητα, την ομορφιά που φθίνει, τη φθαρτότητας της ζωής και τη γονιμότητας που δεν κρατά για πάντα.
Στη δεύτερη φάση της γιορτής, το κλίμα άλλαζε απότομα. Ο Άδωνις «επέστρεφε» από τον Κάτω Κόσμο. Ο θρήνος έδινε τη θέση του στη χαρά. Ακολουθούσαν συμπόσια, τραγούδια, γιορτές. Η μετάβαση από το πένθος στη χαρά ήταν απότομη, σχεδόν βίαιη. Και ακριβώς αυτή η απότομη εναλλαγή είναι που κάνει τα Αδώνια τόσο συγκλονιστικά.
Σε αντίθεση με άλλες αρχαίες γιορτές, τα Αδώνια είχαν έντονα γυναικείο χαρακτήρα. Σε μια κοινωνία που περιόριζε αυστηρά τη δημόσια παρουσία τους, τα Αδώνια λειτουργούσαν ως χώρος ελεύθερης έκφρασης συναισθημάτων. Ο θρήνος για τον Άδωνι ήταν κοινωνικά αποδεκτός, αλλά στην πραγματικότητα εξέφραζε προσωπικές απώλειες. Οι μελετητές έχουν τονίσει ότι τα Αδώνια δεν προσέφεραν παρηγοριά με την έννοια της σωτηρίας. Δεν υπήρχε υπόσχεση μεταθανάτιας ζωής. Υπήρχε αποδοχή. Η ζωή είναι εύθραυστη, η ομορφιά φθαρτή, ο θάνατος αναπόφευκτος. Αλλά ο κύκλος συνεχίζεται.
Η σύγκριση των Αδώνιων με το Πάσχα είναι αναπόφευκτη. Και στις δύο περιπτώσεις, στο επίκεντρό βρίσκεται η ιερή μορφή ενός νέου ανθρώπου, ο δημόσιος θρήνος, η τελετουργική πομπή και τέλος, η μετάβαση από το πένθος στη χαρά. Και στις δύο περιπτώσεις, ο χρόνος της γιορτής συνδέεται με την άνοιξη και τη σελήνη. Ωστόσο, οι διαφορές είναι θεμελιώδεις. Ο Άδωνις επιστρέφει προσωρινά. Ο Χριστός, σύμφωνα με τη χριστιανική πίστη, ανασταίνεται οριστικά. Ο αρχαίος κόσμος αποδέχεται τον κύκλο της φθοράς και της αναγέννησης. Ο χριστιανισμός εισάγει την έννοια της τελικής λύτρωσης, της νίκης επί του θανάτου και της αιώνιας ζωής.
Τα Αδώνια δεν μιλούν για σωτηρία. Μιλούν για συμφιλίωση με την απώλεια. Δεν υπόσχονται αιωνιότητα, αλλά νόημα μέσα από την επανάληψη. Αυτή η κοσμοαντίληψη εξηγεί γιατί η γιορτή δεν επιβίωσε ως θεσμός, αλλά ως μνήμη. Πολλά στοιχεία των Αδώνιων, ωστόσο, μοιάζουν οικεία ακόμα και σήμερα. Ο Επιτάφιος, τα μοιρολόγια, η σιωπή της Μεγάλης Παρασκευής, η έντονη συναισθηματική φόρτιση του πένθους. Αυτά τα στοιχεία δεν γεννήθηκαν στον χριστιανισμό. Είναι βαθιά ριζωμένα στη συλλογική μνήμη.
Τα Αδώνια μας υπενθυμίζουν ότι πριν από την Ανάσταση υπήρχε ο θρήνος. Πριν από την υπόσχεση της αιώνιας ζωής υπήρχε η ανάγκη να δοθεί νόημα στη φθορά. Ο αρχαίος άνθρωπος δεν ζητούσε να νικήσει τον θάνατο. Ζητούσε να τον καταλάβει. Σε έναν σύγχρονο κόσμο που αποφεύγει να μιλήσει για τη φθορά, τα Αδώνια μοιάζουν σχεδόν ειλικρινή. Αναγνωρίζουν ότι στη σύντομη ζωή μας συνυπάρχουν ο θρήνος και η γιορτή. Ότι η απώλεια δεν ακυρώνει το νόημα, αλλά το δημιουργεί.
Τα Αδώνια δεν ήταν μια αισιόδοξη γιορτή· ήταν μια αληθινή γιορτή, βαθιά ριζωμένη στην αποδοχή της φθοράς και στον ρυθμό της φύσης. Δεν υπόσχονταν λύτρωση, αλλά νόημα μέσα στην επανάληψη της απώλειας και της επιστροφής. Ίσως γι’ αυτό, αιώνες αργότερα τα Αδώνια βρίσκουν αναπόφευκτα σημεία συνάντησης με το Πάσχα και με τις πιο θεμελιώδεις ανάγκες του ανθρώπου: να θρηνήσει τον θάνατο, να ελπίσει στη ζωή και να συνεχίσει.
Το Πάσχα, όπως το βιώνουμε σήμερα, κουβαλά μέσα του μνήμες πολύ παλαιότερες από τον χριστιανισμό. Οι αρχαίοι θρήνοι, οι ανοιξιάτικες τελετές, οι θεοί που πεθαίνουν και επιστρέφουν δεν χάθηκαν· μετασχηματίστηκαν, επιβιώνοντας ως συλλογική μνήμη και υπενθύμιση ότι κάθε νέα αρχή περνά πρώτα από το πένθος.
